{"id":3202,"date":"2022-04-03T08:00:00","date_gmt":"2022-04-03T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/anev.com.pl\/co-to-jest-stwardnienie-zanikowe-boczne-objawy-i-przyczyny\/"},"modified":"2022-04-03T08:00:00","modified_gmt":"2022-04-03T06:00:00","slug":"co-to-jest-stwardnienie-zanikowe-boczne-objawy-i-przyczyny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/co-to-jest-stwardnienie-zanikowe-boczne-objawy-i-przyczyny\/","title":{"rendered":"Co to jest stwardnienie zanikowe boczne: objawy i przyczyny"},"content":{"rendered":"<div class=\"wp-block-group section-tldr\"><div class=\"wp-block-group__inner-container is-layout-flow wp-block-group-is-layout-flow\">\n<p class=\"section-title wp-block-paragraph\">What will you learn?<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong>Jak stwardnienie zanikowe boczne uszkadza neurony ruchowe i dlaczego prowadzi do zaniku mi\u0119\u015bni?<\/strong><p>Stwardnienie zanikowe boczne uszkadza jednocze\u015bnie g\u00f3rne i dolne neurony ruchowe, przez co sygna\u0142 z m\u00f3zgu nie dociera prawid\u0142owo do mi\u0119\u015bni. Skutkiem s\u0105 os\u0142abienie, wzmo\u017cone napi\u0119cie, wyg\u00f3rowane odruchy i stopniowy zanik mi\u0119\u015bni, kt\u00f3ry cz\u0119sto zaczyna si\u0119 miejscowo, na przyk\u0142ad w d\u0142oni, stopie lub \u0142ydce.<\/p><\/li><li><strong>Jakie objawy opuszkowe i oddechowe mog\u0105 pojawi\u0107 si\u0119 w przebiegu SLA?<\/strong><p>W przebiegu SLA mog\u0105 pojawi\u0107 si\u0119 objawy opuszkowe, takie jak niewyra\u017ana mowa, krztuszenie si\u0119, trudno\u015b\u0107 z gryzieniem i po\u0142ykaniem, a w p\u00f3\u017aniejszych etapach tak\u017ce zaburzenia oddychania. Zaj\u0119cie mi\u0119\u015bni oddechowych powoduje duszno\u015b\u0107, p\u0142ytszy oddech, wybudzanie w nocy i senno\u015b\u0107 w ci\u0105gu dnia, co mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o narastaj\u0105cej niewydolno\u015bci oddechowej.<\/p><\/li><li><strong>Kto najcz\u0119\u015bciej choruje na stwardnienie zanikowe boczne i jak cz\u0119sto wyst\u0119puje SLA?<\/strong><p>Stwardnienie zanikowe boczne jest chorob\u0105 rzadk\u0105, z globaln\u0105 zapadalno\u015bci\u0105 oko\u0142o 1,65 na 100 000 os\u00f3b rocznie i chorobowo\u015bci\u0105 oko\u0142o 5,05 na 100 000. Najcz\u0119\u015bciej dotyczy os\u00f3b mi\u0119dzy 40. a 70. rokiem \u017cycia, a w statystykach nieco cz\u0119\u015bciej choruj\u0105 m\u0119\u017cczy\u017ani ni\u017c kobiety.<\/p><\/li><li><strong>Co obejmuje leczenie wspieraj\u0105ce w stwardnieniu zanikowym bocznym i dlaczego opieka wielospecjalistyczna ma znaczenie?<\/strong><p>Leczenie wspieraj\u0105ce w SLA koncentruje si\u0119 na utrzymaniu sprawno\u015bci, bezpiecze\u0144stwa jedzenia i komunikacji oraz kontroli funkcji oddechowej. Du\u017ce znaczenie ma opieka neurologa, rehabilitanta, fizjoterapeuty, logopedy, dietetyka i specjalist\u00f3w od wsparcia oddechowego, bo taka wsp\u00f3\u0142praca pomaga ogranicza\u0107 powik\u0142ania i d\u0142u\u017cej zachowa\u0107 samodzielno\u015b\u0107.<\/p><\/li><\/ul>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p class=\"lead wp-block-paragraph\">Wyja\u015bniamy, co to jest stwardnienie zanikowe boczne, jakie daje pierwsze objawy i z czego wynika trudno\u015b\u0107 diagnozy. Sprawd\u017a, kogo najcz\u0119\u015bciej dotyczy SLA, jakie s\u0105 mo\u017cliwe przyczyny oraz jak wygl\u0105da leczenie wspieraj\u0105ce i rokowanie.<\/p>\n<div class=\"wp-block-rank-math-toc-block\" id=\"rank-math-toc\"><p><strong>What do you find in the article?<\/strong><\/p><nav><ul><li class=\"\"><a href=\"#czym-jest-stwardnienie-zanikowe-boczne-i-jak-uszkadza-ukad-nerwowy\">Czym jest stwardnienie zanikowe boczne i jak uszkadza uk\u0142ad nerwowy<\/a><\/li><li class=\"\"><a href=\"#jakie-objawy-daje-sla-na-pocztku-i-w-pniejszych-etapach\">Jakie objawy daje SLA na pocz\u0105tku i w p\u00f3\u017aniejszych etapach<\/a><\/li><li class=\"\"><a href=\"#kto-najczciej-choruje-i-jak-czsto-wystpuje-stwardnienie-zanikowe-boczne\">Kto najcz\u0119\u015bciej choruje i jak cz\u0119sto wyst\u0119puje stwardnienie zanikowe boczne<\/a><\/li><li class=\"\"><a href=\"#przyczyny-sla-co-wiadomo-o-genach-i-czynnikach-ryzyka\">Przyczyny SLA: co wiadomo o genach i czynnikach ryzyka<\/a><\/li><li class=\"\"><a href=\"#jak-rozpoznaje-si-stwardnienie-zanikowe-boczne-i-dlaczego-diagnoza-trwa\">Jak rozpoznaje si\u0119 stwardnienie zanikowe boczne i dlaczego diagnoza trwa<\/a><\/li><li class=\"\"><a href=\"#rokowanie-leczenie-wspierajce-i-nowe-kierunki-bada-nad-sla\">Rokowanie, leczenie wspieraj\u0105ce i nowe kierunki bada\u0144 nad SLA<\/a><\/li><li class=\"\"><a href=\"#najczciej-zadawane-pytania\">Frequently Asked Questions<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div><h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"czym-jest-stwardnienie-zanikowe-boczne-i-jak-uszkadza-ukad-nerwowy\">Czym jest stwardnienie zanikowe boczne i jak uszkadza uk\u0142ad nerwowy<\/h2>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Je\u015bli chcesz zrozumie\u0107, <strong>co to jest stwardnienie zanikowe boczne<\/strong>, warto zacz\u0105\u0107 od podstaw. To post\u0119puj\u0105ca choroba neurodegeneracyjna, nazywana r\u00f3wnie\u017c SLA, ALS albo chorob\u0105 Charcota. Jej istot\u0105 jest uszkodzenie kom\u00f3rek nerwowych odpowiedzialnych za sterowanie ruchem, czyli neuron\u00f3w ruchowych. Problem dotyczy jednocze\u015bnie <strong>g\u00f3rnych i dolnych neuron\u00f3w ruchowych<\/strong>, dlatego objawy obejmuj\u0105 zar\u00f3wno os\u0142abienie mi\u0119\u015bni i ich zanik, jak i wzmo\u017cone napi\u0119cie czy nadmierne odruchy.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zmiany rozwijaj\u0105 si\u0119 w kilku kluczowych obszarach uk\u0142adu nerwowego: w <strong>korze ruchowej m\u00f3zgu<\/strong>, w <strong>pniu m\u00f3zgu<\/strong> oraz w <strong>rdzeniu kr\u0119gowym<\/strong>. To w\u0142a\u015bnie te struktury przekazuj\u0105 sygna\u0142 z m\u00f3zgu do mi\u0119\u015bni. Gdy neurony stopniowo obumieraj\u0105, impuls nerwowy nie dociera prawid\u0142owo do w\u0142\u00f3kien mi\u0119\u015bniowych. W efekcie mi\u0119sie\u0144 dzia\u0142a coraz s\u0142abiej, a z czasem zaczyna zanika\u0107, bo nie jest odpowiednio pobudzany.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"grne-i-dolne-neurony-ruchowe\">G\u00f3rne i dolne neurony ruchowe<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">G\u00f3rny neuron ruchowy mo\u017cesz traktowa\u0107 jako \u201ecentrum dowodzenia\u201d. Znajduje si\u0119 w m\u00f3zgu i wysy\u0142a polecenie ruchu w d\u00f3\u0142, do rdzenia kr\u0119gowego. Dolny neuron ruchowy to z kolei \u201eostatni przewodnik\u201d, kt\u00f3ry przekazuje sygna\u0142 bezpo\u015brednio do mi\u0119\u015bnia. W SLA uszkodzenie obejmuje oba te poziomy, dlatego obraz choroby jest mieszany.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Uszkodzenie g\u00f3rnych neuron\u00f3w ruchowych daje zwykle <strong>spastyczno\u015b\u0107<\/strong>, czyli nadmierne napi\u0119cie mi\u0119\u015bni, sztywno\u015b\u0107 i wyg\u00f3rowane odruchy. Uszkodzenie dolnych neuron\u00f3w ruchowych powoduje <strong>os\u0142abienie mi\u0119\u015bni, zanik mi\u0119\u015bni i dr\u017cenia p\u0119czkowe<\/strong>, czyli drobne, widoczne pod sk\u00f3r\u0105 skurcze pojedynczych grup w\u0142\u00f3kien. Po\u0142\u0105czenie tych objaw\u00f3w jest jednym z wa\u017cnych sygna\u0142\u00f3w dla neurologa, \u017ce trzeba bra\u0107 pod uwag\u0119 stwardnienie zanikowe boczne.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"dlaczego-w-sla-minie-stopniowo-zanikaj\">Dlaczego w SLA mi\u0119\u015bnie stopniowo zanikaj\u0105<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mi\u0119sie\u0144 potrzebuje sta\u0142ego kontaktu z nerwem. Kiedy po\u0142\u0105czenie s\u0142abnie albo zanika, w\u0142\u00f3kna mi\u0119\u015bniowe przestaj\u0105 dostawa\u0107 regularny bodziec do pracy. To troch\u0119 jak silnik, do kt\u00f3rego przestaje dochodzi\u0107 sterowanie. Na pocz\u0105tku zauwa\u017cysz mniejsz\u0105 precyzj\u0119 ruchu, potem spadek si\u0142y, a nast\u0119pnie widoczny ubytek masy mi\u0119\u015bniowej. Zanik nie musi obejmowa\u0107 ca\u0142ego cia\u0142a od razu. Cz\u0119sto zaczyna si\u0119 miejscowo, na przyk\u0142ad w d\u0142oni, przedramieniu, stopie lub \u0142ydce.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W praktyce oznacza to problemy z codziennymi czynno\u015bciami: zapinaniem guzik\u00f3w, podniesieniem kubka, wej\u015bciem po schodach czy utrzymaniem stabilnego chodu. To jedna z przyczyn, dla kt\u00f3rych odpowied\u017a na pytanie <strong>co to jest stwardnienie zanikowe boczne<\/strong> nie mo\u017ce ogranicza\u0107 si\u0119 do jednej definicji. To choroba, kt\u00f3ra uderza bezpo\u015brednio w mechanizm ruchu i z czasem odbiera sprawno\u015b\u0107 kolejnych grup mi\u0119\u015bni.<\/p>\n\n<div class=\"wp-block-group info-box info-box--info has-pale-cyan-blue-background-color has-background\"><div class=\"wp-block-group__inner-container is-layout-flow wp-block-group-is-layout-flow\"><p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\ud83d\udca1 SLA, ALS i choroba Charcota:<\/strong> To r\u00f3\u017cne nazwy tej samej choroby. W polskich tekstach cz\u0119\u015bciej spotkasz skr\u00f3t SLA, a w angloj\u0119zycznych ALS.<\/p><\/div><\/div>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"jakie-objawy-daje-sla-na-pocztku-i-w-pniejszych-etapach\">Jakie objawy daje SLA na pocz\u0105tku i w p\u00f3\u017aniejszych etapach<\/h2>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Objawy SLA nie zawsze zaczynaj\u0105 si\u0119 tak samo. U jednej osoby pierwszym sygna\u0142em b\u0119dzie os\u0142abienie r\u0119ki, u innej potykanie si\u0119 podczas chodzenia, a u jeszcze innej niewyra\u017ana mowa. To w\u0142a\u015bnie r\u00f3\u017cnorodny pocz\u0105tek sprawia, \u017ce <strong>co to jest stwardnienie zanikowe boczne<\/strong> bywa pytaniem zadawanym dopiero po wielu miesi\u0105cach szukania przyczyny problemu.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Na starcie objawy mog\u0105 wydawa\u0107 si\u0119 niegro\u017ane. Zdarza si\u0119, \u017ce pacjent wi\u0105\u017ce je z przeci\u0105\u017ceniem, problemem ortopedycznym albo wiekiem. Tymczasem SLA zwykle post\u0119puje. Z czasem os\u0142abienie obejmuje kolejne mi\u0119\u015bnie, pojawia si\u0119 wyra\u017any zanik, dr\u017cenia p\u0119czkowe, sztywno\u015b\u0107, niedow\u0142ad, a w zaawansowanej fazie tak\u017ce zaburzenia oddychania.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"pierwsze-objawy-w-koczynach\">Pierwsze objawy w ko\u0144czynach<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najcz\u0119stszy wczesny wariant to pocz\u0105tek w ko\u0144czynie g\u00f3rnej albo dolnej. Mo\u017cesz zauwa\u017cy\u0107, \u017ce jedna d\u0142o\u0144 nagle staje si\u0119 mniej sprawna: trudniej utrzyma\u0107 d\u0142ugopis, przekr\u0119ci\u0107 klucz, odkr\u0119ci\u0107 butelk\u0119 czy zapi\u0105\u0107 suwak. Czasem problem dotyczy stopy i objawia si\u0119 opadaniem przodostopia, cz\u0119stszym zahaczaniem o pod\u0142o\u017ce lub uczuciem \u201eci\u0105gni\u0119cia\u201d nogi.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wa\u017cne jest to, \u017ce os\u0142abienie bywa <strong>asymetryczne<\/strong>, czyli wyra\u017aniejsze po jednej stronie. W codziennym funkcjonowaniu daje to bardzo konkretne sygna\u0142y: przedmioty wypadaj\u0105 z r\u0119ki, kroki staj\u0105 si\u0119 mniej pewne, pojawiaj\u0105 si\u0119 kurcze albo drobne dr\u017cenia mi\u0119\u015bni. Zdarza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce chory ma prawid\u0142owe czucie, ale wyra\u017anie s\u0142abn\u0105 mu mi\u0119\u015bnie. To istotna wskaz\u00f3wka diagnostyczna, bo SLA dotyczy g\u0142\u00f3wnie uk\u0142adu ruchowego.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"objawy-opuszkowe-mowa-i-poykanie\">Objawy opuszkowe: mowa i po\u0142ykanie<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">U cz\u0119\u015bci os\u00f3b choroba zaczyna si\u0119 od tzw. objaw\u00f3w opuszkowych, czyli zwi\u0105zanych z mi\u0119\u015bniami odpowiedzialnymi za mow\u0119, po\u0142ykanie i prac\u0119 j\u0119zyka. W takim wariancie pojawia si\u0119 <strong>niewyra\u017ana mowa<\/strong>, zmiana tempa wypowiedzi, nosowanie, krztuszenie si\u0119 podczas picia oraz trudno\u015b\u0107 z gryzieniem i po\u0142ykaniem pokarm\u00f3w.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">To szczeg\u00f3lnie obci\u0105\u017caj\u0105cy przebieg, poniewa\u017c zaburza podstawowe czynno\u015bci dnia codziennego. Pacjent mo\u017ce je\u015b\u0107 wolniej, wybiera\u0107 tylko mi\u0119kkie potrawy, unika\u0107 rozm\u00f3w przez telefon i odczuwa\u0107 narastaj\u0105ce zm\u0119czenie podczas m\u00f3wienia. W badaniu neurologicznym lekarz mo\u017ce zauwa\u017cy\u0107 zanik j\u0119zyka, jego dr\u017cenia oraz os\u0142abienie mi\u0119\u015bni twarzy i gard\u0142a.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"zaawansowane-objawy-i-niewydolno-oddechowa\">Zaawansowane objawy i niewydolno\u015b\u0107 oddechowa<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W dalszym przebiegu dochodzi do zaj\u0119cia kolejnych grup mi\u0119\u015bni. Os\u0142abienie narasta, pojawia si\u0119 wi\u0119ksza zale\u017cno\u015b\u0107 od pomocy innych os\u00f3b, a niedow\u0142ad mo\u017ce obejmowa\u0107 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cia\u0142a. Do tego dochodzi spastyczno\u015b\u0107, bolesna sztywno\u015b\u0107 oraz ograniczenie samodzielno\u015bci przy ubieraniu, przemieszczaniu si\u0119 czy jedzeniu.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najpowa\u017cniejszym etapem jest zaj\u0119cie mi\u0119\u015bni oddechowych. Wtedy pojawiaj\u0105 si\u0119 duszno\u015b\u0107, p\u0142ytszy oddech, gorsza tolerancja wysi\u0142ku, b\u00f3le g\u0142owy rano, cz\u0119ste wybudzanie w nocy i senno\u015b\u0107 w ci\u0105gu dnia. Takie objawy mog\u0105 \u015bwiadczy\u0107 o narastaj\u0105cej <strong>niewydolno\u015bci oddechowej<\/strong>. To w\u0142a\u015bnie ona jest najcz\u0119stsz\u0105 przyczyn\u0105 zgonu w SLA, poniewa\u017c os\u0142abione mi\u0119\u015bnie nie s\u0105 w stanie zapewni\u0107 skutecznej wentylacji p\u0142uc.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Przebieg choroby nie jest identyczny u wszystkich. U cz\u0119\u015bci os\u00f3b progresja jest szybsza, u innych wolniejsza. Nie zmienia to faktu, \u017ce stwardnienie zanikowe boczne ma charakter post\u0119puj\u0105cy i wymaga regularnej oceny neurologicznej, rehabilitacyjnej, logopedycznej oraz oddechowej.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"kto-najczciej-choruje-i-jak-czsto-wystpuje-stwardnienie-zanikowe-boczne\">Kto najcz\u0119\u015bciej choruje i jak cz\u0119sto wyst\u0119puje stwardnienie zanikowe boczne<\/h2>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">SLA nale\u017cy do chor\u00f3b rzadkich, ale nie skrajnie wyj\u0105tkowych. Z danych epidemiologicznych wynika, \u017ce \u015brednia globalna <strong>zapadalno\u015b\u0107<\/strong>, czyli liczba nowych zachorowa\u0144 w ci\u0105gu roku, wynosi oko\u0142o <strong>1,65 na 100 000 os\u00f3b rocznie<\/strong>. Z kolei \u015brednia globalna <strong>chorobowo\u015b\u0107<\/strong>, czyli liczba os\u00f3b \u017cyj\u0105cych z rozpoznaniem, wynosi oko\u0142o <strong>5,05 na 100 000<\/strong>.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Te liczby pomagaj\u0105 zrozumie\u0107 skal\u0119 problemu. W mie\u015bcie licz\u0105cym 500 000 mieszka\u0144c\u00f3w oznacza to statystycznie oko\u0142o 8 nowych przypadk\u00f3w rocznie i mniej wi\u0119cej 25 os\u00f3b \u017cyj\u0105cych z chorob\u0105 w danym momencie. Oczywi\u015bcie s\u0105 to warto\u015bci u\u015brednione, a rzeczywiste dane r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy regionami.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"wiek-i-pe-a-ryzyko-zachorowania\">Wiek i p\u0142e\u0107 a ryzyko zachorowania<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najcz\u0119\u015bciej choruj\u0105 osoby mi\u0119dzy <strong>40. a 70. rokiem \u017cycia<\/strong>, a typowy wiek zachorowania w postaci sporadycznej przypada cz\u0119sto oko\u0142o <strong>60. roku \u017cycia<\/strong>. Nie znaczy to jednak, \u017ce m\u0142odsze osoby s\u0105 ca\u0142kowicie wolne od ryzyka. Po prostu szczyt zachorowa\u0144 przypada p\u00f3\u017aniej ni\u017c w wielu schorzeniach dziedzicznych ujawniaj\u0105cych si\u0119 wcze\u015bnie.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W statystykach widoczna jest tak\u017ce przewaga m\u0119\u017cczyzn. Stosunek zachorowa\u0144 u m\u0119\u017cczyzn do kobiet wynosi oko\u0142o <strong>1,5:1<\/strong>. R\u00f3\u017cnica nie jest ogromna, ale powtarza si\u0119 w wielu analizach populacyjnych. Przyczyny tego zjawiska nie s\u0105 do ko\u0144ca jasne. Podejrzewa si\u0119, \u017ce znaczenie mog\u0105 mie\u0107 zar\u00f3wno czynniki biologiczne, jak i \u015brodowiskowe.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"polska-i-europa-na-tle-wiata\">Polska i Europa na tle \u015bwiata<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W Europie prewalencja SLA wynosi zwykle od <strong>2 do 6 os\u00f3b na 100 000 mieszka\u0144c\u00f3w<\/strong>. To poziom zbli\u017cony do obserwowanego w innych regionach o wy\u017cszej cz\u0119sto\u015bci wyst\u0119powania, takich jak Ameryka P\u00f3\u0142nocna czy Oceania. Z kolei w cz\u0119\u015bci kraj\u00f3w Azji i Ameryki Po\u0142udniowej wska\u017aniki bywaj\u0105 ni\u017csze.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Polskie dane nie zawsze s\u0105 kompletne, poniewa\u017c wiele zale\u017cy od sposobu raportowania, dost\u0119pu do o\u015brodk\u00f3w neurologicznych i jako\u015bci rejestr\u00f3w. Mimo to og\u00f3lny obraz jest zgodny z trendami europejskimi. Innymi s\u0142owy, je\u015bli pytasz, <strong>co to jest stwardnienie zanikowe boczne<\/strong> w praktyce klinicznej, to jest to choroba rzadka, ale regularnie spotykana przez neurolog\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 chorobami nerwowo-mi\u0119\u015bniowymi.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"przyczyny-sla-co-wiadomo-o-genach-i-czynnikach-ryzyka\">Przyczyny SLA: co wiadomo o genach i czynnikach ryzyka<\/h2>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jednym z najtrudniejszych pyta\u0144 jest to, sk\u0105d bierze si\u0119 SLA. Dzisiejsza wiedza pozwala powiedzie\u0107 sporo, ale nie wszystko. Wiadomo, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 przypadk\u00f3w ma wyra\u017ane t\u0142o genetyczne, natomiast wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachorowa\u0144 rozwija si\u0119 bez oczywistej historii rodzinnej. Dlatego przyczyny stwardnienia zanikowego bocznego uwa\u017ca si\u0119 za <strong>z\u0142o\u017cone<\/strong>.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najpro\u015bciej m\u00f3wi\u0105c, w cz\u0119\u015bci przypadk\u00f3w kluczow\u0105 rol\u0119 odgrywa mutacja konkretnego genu, a w innych zachorowanie wynika prawdopodobnie z nak\u0142adania si\u0119 podatno\u015bci genetycznej i czynnik\u00f3w \u015brodowiskowych. To w\u0142a\u015bnie dlatego nie da si\u0119 wskaza\u0107 jednej, uniwersalnej przyczyny dla wszystkich pacjent\u00f3w.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"posta-rodzinna-a-sporadyczna\">Posta\u0107 rodzinna a sporadyczna<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Oko\u0142o <strong>5-10% przypadk\u00f3w<\/strong> to posta\u0107 rodzinna. Oznacza to, \u017ce w rodzinie wyst\u0119powa\u0142y ju\u017c zachorowania i mo\u017cna wykaza\u0107 dziedziczn\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do choroby. Pozosta\u0142e 90-95% stanowi\u0105 przypadki sporadyczne, czyli pojawiaj\u0105ce si\u0119 bez wyra\u017anego obci\u0105\u017cenia rodzinnego.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W praktyce posta\u0107 sporadyczna nie oznacza, \u017ce geny nie maj\u0105 \u017cadnego znaczenia. Oznacza jedynie, \u017ce zale\u017cno\u015b\u0107 nie jest tak prosta i oczywista. Naukowcy zak\u0142adaj\u0105, \u017ce u cz\u0119\u015bci pacjent\u00f3w istnieje pewna podatno\u015b\u0107 biologiczna, kt\u00f3ra w po\u0142\u0105czeniu z innymi czynnikami uruchamia proces neurodegeneracyjny. Nadal jednak nie ma jednego modelu wyja\u015bniaj\u0105cego wszystkie przypadki.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"najczciej-badane-mutacje-genetyczne\">Najcz\u0119\u015bciej badane mutacje genetyczne<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W\u015br\u00f3d najcz\u0119\u015bciej opisywanych gen\u00f3w zwi\u0105zanych z rodzinn\u0105 postaci\u0105 SLA wymienia si\u0119 <strong>SOD1, C9orf72, TARDBP i FUS<\/strong>. Ka\u017cdy z nich wi\u0105\u017ce si\u0119 z innym mechanizmem uszkadzania neuron\u00f3w. W uproszczeniu chodzi o zaburzenia w gospodarce bia\u0142ek, stres oksydacyjny, nieprawid\u0142owe przetwarzanie materia\u0142u genetycznego i toksyczne gromadzenie si\u0119 nieprawid\u0142owych struktur w kom\u00f3rkach nerwowych.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mutacja <strong>SOD1<\/strong> by\u0142a jedn\u0105 z pierwszych dobrze poznanych zmian genetycznych zwi\u0105zanych z ALS. <strong>C9orf72<\/strong> to z kolei wa\u017cna przyczyna rodzinnych postaci w wielu populacjach europejskich. Geny <strong>TARDBP<\/strong> i <strong>FUS<\/strong> tak\u017ce s\u0105 intensywnie badane, poniewa\u017c wp\u0142ywaj\u0105 na funkcjonowanie bia\u0142ek kluczowych dla neuronu. Badania genetyczne nie s\u0105 potrzebne w ka\u017cdym przypadku, ale w wybranych sytuacjach pomagaj\u0105 doprecyzowa\u0107 typ choroby, oceni\u0107 ryzyko rodzinne i kwalifikacj\u0119 do bada\u0144 klinicznych.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wci\u0105\u017c jednak trzeba podkre\u015bla\u0107 ostro\u017cno\u015b\u0107. To, \u017ce znamy kilka wa\u017cnych gen\u00f3w, nie oznacza jeszcze pe\u0142nego wyja\u015bnienia choroby. Gdy kto\u015b pyta, <strong>co to jest stwardnienie zanikowe boczne<\/strong> od strony przyczyn, uczciwa odpowied\u017a brzmi: to schorzenie o cz\u0119\u015bciowo poznanym pod\u0142o\u017cu, w kt\u00f3rym genetyka jest wa\u017cna, ale nie t\u0142umaczy wszystkiego.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"jak-rozpoznaje-si-stwardnienie-zanikowe-boczne-i-dlaczego-diagnoza-trwa\">Jak rozpoznaje si\u0119 stwardnienie zanikowe boczne i dlaczego diagnoza trwa<\/h2>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rozpoznanie SLA nale\u017cy do trudniejszych zada\u0144 w neurologii. G\u0142\u00f3wny problem polega na tym, \u017ce <strong>nie istnieje jeden pojedynczy test<\/strong>, kt\u00f3ry jednoznacznie potwierdza chorob\u0119. Diagnoz\u0119 stawia si\u0119 na podstawie ca\u0142o\u015bci obrazu klinicznego: objaw\u00f3w, badania neurologicznego, bada\u0144 elektrofizjologicznych i wykluczenia innych schorze\u0144, kt\u00f3re mog\u0105 dawa\u0107 podobny obraz.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">To w\u0142a\u015bnie dlatego proces diagnostyczny bywa d\u0142ugi. Wed\u0142ug danych rozpoznanie mo\u017ce by\u0107 op\u00f3\u017anione nawet <strong>do 2 lat od pierwszych objaw\u00f3w<\/strong>. Pow\u00f3d jest prosty: pocz\u0105tek choroby cz\u0119sto wygl\u0105da niejednoznacznie. Os\u0142abienie r\u0119ki mo\u017cna pomyli\u0107 z uciskiem nerwu, problemy z chodzeniem z chorob\u0105 kr\u0119gos\u0142upa, a niewyra\u017an\u0105 mow\u0119 z innymi zaburzeniami neurologicznymi.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"badanie-neurologiczne-i-emg\">Badanie neurologiczne i EMG<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Podstaw\u0105 jest dok\u0142adny wywiad. Neurolog zapyta, kiedy pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze objawy, kt\u00f3re mi\u0119\u015bnie s\u0142abn\u0105, czy problem narasta, czy wyst\u0119puj\u0105 skurcze, dr\u017cenia, potkni\u0119cia, k\u0142opoty z mow\u0105 albo po\u0142ykaniem. Nast\u0119pnie oceni <strong>si\u0142\u0119 mi\u0119\u015bniow\u0105, obecno\u015b\u0107 zaniku mi\u0119\u015bni, napi\u0119cie mi\u0119\u015bniowe oraz odruchy<\/strong>. Szuka jednocze\u015bnie cech uszkodzenia g\u00f3rnego i dolnego neuronu ruchowego.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bardzo wa\u017cnym badaniem jest <strong>EMG<\/strong>, czyli elektromiografia. Pozwala ona oceni\u0107, jak pracuj\u0105 mi\u0119\u015bnie i nerwy obwodowe. W praktyce EMG pomaga wykry\u0107 cechy odnerwienia i uszkodzenia jednostek ruchowych, nawet wtedy, gdy nie wszystkie objawy s\u0105 jeszcze bardzo nasilone. To jedno z najwa\u017cniejszych narz\u0119dzi wspieraj\u0105cych rozpoznanie SLA, cho\u0107 samo w sobie tak\u017ce nie zast\u0119puje pe\u0142nej oceny klinicznej.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"jakie-choroby-trzeba-wykluczy\">Jakie choroby trzeba wykluczy\u0107<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zanim lekarz potwierdzi SLA, musi wykluczy\u0107 inne przyczyny os\u0142abienia mi\u0119\u015bni. Nale\u017c\u0105 do nich mi\u0119dzy innymi choroby kr\u0119gos\u0142upa szyjnego i l\u0119d\u017awiowego z uciskiem na rdze\u0144 lub korzenie nerwowe, neuropatie obwodowe, miopatie, miastenia, niekt\u00f3re choroby zapalne, a tak\u017ce wybrane schorzenia metaboliczne i niedoborowe.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dlatego w diagnostyce wykorzystuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c <strong>badania obrazowe<\/strong>, zw\u0142aszcza rezonans magnetyczny, oraz badania laboratoryjne. Ich celem nie jest bezpo\u015brednie \u201ezobaczenie SLA\u201d, lecz sprawdzenie, czy objawy nie wynikaj\u0105 z innej, potencjalnie odwracalnej przyczyny. To wa\u017cny etap, bo cz\u0119\u015b\u0107 chor\u00f3b daje podobny obraz kliniczny, ale wymaga zupe\u0142nie innego leczenia.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Je\u015bli podejrzewasz u siebie lub bliskiej osoby stwardnienie zanikowe boczne, kluczowe jest szybkie zebranie objaw\u00f3w i konsultacja neurologiczna. Im wcze\u015bniej rozpocznie si\u0119 diagnostyka, tym \u0142atwiej zaplanowa\u0107 dalsze badania, rehabilitacj\u0119 i wsparcie wielospecjalistyczne.<\/p>\n\n<div class=\"wp-block-group info-box info-box--tip has-vivid-green-cyan-background-color has-background\"><div class=\"wp-block-group__inner-container is-layout-flow wp-block-group-is-layout-flow\"><p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u2705 Przygotuj si\u0119 do wizyty u neurologa:<\/strong> Zapisz, kiedy pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze objawy i kt\u00f3re mi\u0119\u015bnie s\u0142abn\u0105. Taki dziennik u\u0142atwia ocen\u0119 tempa zmian i plan diagnostyki.<\/p><\/div><\/div>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"rokowanie-leczenie-wspierajce-i-nowe-kierunki-bada-nad-sla\">Rokowanie, leczenie wspieraj\u0105ce i nowe kierunki bada\u0144 nad SLA<\/h2>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">SLA to choroba o powa\u017cnym rokowaniu, ale jej przebieg jest indywidualny. U\u015brednione dane pokazuj\u0105, \u017ce <strong>\u015bredni czas prze\u017cycia od rozpoznania wynosi 3-5 lat<\/strong>. To warto\u015b\u0107 statystyczna, a nie prognoza dla konkretnej osoby. U jednych pacjent\u00f3w choroba post\u0119puje szybciej, u innych wolniej. Znaczenie ma mi\u0119dzy innymi wiek zachorowania, dominuj\u0105cy typ objaw\u00f3w, tempo progresji oraz moment wdro\u017cenia opieki wspieraj\u0105cej.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najcz\u0119stsz\u0105 przyczyn\u0105 zgonu jest <strong>respiratory failure<\/strong> wynikaj\u0105ca z os\u0142abienia mi\u0119\u015bni oddechowych. Z tego powodu tak wa\u017cna jest regularna kontrola funkcji oddechowej, ocena po\u0142ykania, wsparcie \u017cywieniowe, rehabilitacja ruchowa i odpowiednio zaplanowana opieka neurologiczna. Leczenie SLA nie ogranicza si\u0119 do jednego leku czy jednej procedury. W praktyce to zestaw dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re maj\u0105 utrzyma\u0107 jak najlepsz\u0105 sprawno\u015b\u0107 i komfort \u017cycia jak najd\u0142u\u017cej.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"redni-czas-przeycia-i-przebieg-choroby\">\u015aredni czas prze\u017cycia i przebieg choroby<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Cho\u0107 statystyka 3-5 lat brzmi surowo, trzeba j\u0105 rozumie\u0107 w\u0142a\u015bciwie. Obejmuje ona bardzo r\u00f3\u017cne sytuacje kliniczne. S\u0105 pacjenci, u kt\u00f3rych progresja od pierwszych objaw\u00f3w do du\u017cej niesprawno\u015bci trwa kilkana\u015bcie miesi\u0119cy, ale s\u0105 te\u017c osoby \u017cyj\u0105ce znacznie d\u0142u\u017cej. W medycynie SLA nie m\u00f3wi si\u0119 wi\u0119c wy\u0142\u0105cznie o d\u0142ugo\u015bci \u017cycia, lecz r\u00f3wnie\u017c o <strong>quality of life<\/strong> i utrzymaniu funkcji przez mo\u017cliwie d\u0142ugi czas.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ogromne znaczenie ma opieka wielodyscyplinarna. Neurolog, rehabilitant, fizjoterapeuta, logopeda, dietetyk oraz specjali\u015bci od wsparcia oddechowego mog\u0105 realnie wp\u0142ywa\u0107 na codzienne funkcjonowanie chorego. Nawet je\u015bli nie zatrzymuj\u0105 przyczyny choroby, pomagaj\u0105 ogranicza\u0107 powik\u0142ania, poprawia\u0107 bezpiecze\u0144stwo jedzenia, komunikacji i oddychania.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"terapie-genetyczne-i-badania-eksperymentalne\">Terapie genetyczne i badania eksperymentalne<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najwi\u0119ksze nadzieje badawcze dotycz\u0105 dzi\u015b terapii celowanych, zw\u0142aszcza w tych postaciach SLA, w kt\u00f3rych uda\u0142o si\u0119 wskaza\u0107 konkretn\u0105 mutacj\u0119 genetyczn\u0105. <strong>Terapie genetyczne<\/strong> rozwijaj\u0105 si\u0119 dynamicznie, poniewa\u017c teoretycznie pozwalaj\u0105 wp\u0142ywa\u0107 na \u017ar\u00f3d\u0142o problemu, a nie tylko na objawy. To jednak nadal obszar wymagaj\u0105cy starannej kwalifikacji pacjent\u00f3w i dalszych bada\u0144 klinicznych.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Osobnym kierunkiem s\u0105 badania nad wodorem cz\u0105steczkowym. W publikacjach przegl\u0105dowych dotycz\u0105cych chor\u00f3b neurologicznych inhalacje wodorem s\u0105 opisywane jako podej\u015bcie potencjalnie obiecuj\u0105ce, g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na mo\u017cliwe dzia\u0142anie przeciwutleniaj\u0105ce i wp\u0142yw na stres kom\u00f3rkowy. Pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c doniesienia i ma\u0142e badania sugeruj\u0105ce, \u017ce taka metoda mog\u0142aby wspiera\u0107 spowolnienie progresji w niekt\u00f3rych przypadkach ALS. Trzeba jednak jasno zaznaczy\u0107, \u017ce s\u0105 to na razie <strong>dane ograniczone<\/strong>.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"dlaczego-ostrono-wobec-nowych-metod-jest-konieczna\">Dlaczego ostro\u017cno\u015b\u0107 wobec nowych metod jest konieczna<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wok\u00f3\u0142 eksperymentalnych metod bardzo \u0142atwo o zbyt daleko id\u0105ce wnioski. Ma\u0142e grupy badane, r\u00f3\u017cne protoko\u0142y inhalacji, brak jednolitych standard\u00f3w i kr\u00f3tki czas obserwacji sprawiaj\u0105, \u017ce nie mo\u017cna jeszcze m\u00f3wi\u0107 o terapii potwierdzonej tak samo jak standardowe procedury medyczne. To dotyczy nie tylko wodoru, ale wielu innych nowych koncepcji leczenia SLA.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dodatkowo znaczenie maj\u0105 kwestie bezpiecze\u0144stwa technicznego, jako\u015bci urz\u0105dze\u0144, standaryzacji mieszaniny gaz\u00f3w i zgodno\u015bci z normami. W obszarze metod eksperymentalnych sam pojedynczy obiecuj\u0105cy opis przypadku nie wystarcza, aby uzna\u0107 dan\u0105 opcj\u0119 za standard leczenia. Potrzebne s\u0105 wi\u0119ksze, dobrze zaprojektowane badania kliniczne z por\u00f3wnywalnymi warunkami i d\u0142ugoterminow\u0105 ocen\u0105 efekt\u00f3w.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Je\u015bli wi\u0119c szukasz odpowiedzi na pytanie, <strong>co to jest stwardnienie zanikowe boczne<\/strong> w kontek\u015bcie leczenia, najuczciwiej powiedzie\u0107 tak: to choroba wymagaj\u0105ca rzetelnej opieki specjalistycznej, wsparcia objawowego i du\u017cej ostro\u017cno\u015bci wobec metod, kt\u00f3re s\u0105 dopiero na etapie bada\u0144. Nadzieja w medycynie jest wa\u017cna, ale powinna opiera\u0107 si\u0119 na danych, a nie na obietnicach.<\/p>\n\n<div class=\"wp-block-group info-box info-box--warning has-luminous-vivid-amber-background-color has-background\"><div class=\"wp-block-group__inner-container is-layout-flow wp-block-group-is-layout-flow\"><p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u26a0\ufe0f Nie myl bada\u0144 z potwierdzon\u0105 terapi\u0105:<\/strong> Inhalacje wodorem i inne metody eksperymentalne nie s\u0105 dzi\u015b standardem leczenia SLA. Obiecuj\u0105ce wyniki w ma\u0142ych badaniach nie oznaczaj\u0105 jeszcze potwierdzonej skuteczno\u015bci.<\/p><\/div><\/div>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"najczciej-zadawane-pytania\">Frequently Asked Questions<\/h2>\n\n<div id=\"rank-math-faq\" class=\"rank-math-block\">\n<div class=\"rank-math-list\">\n<div id=\"faq-q-1\" class=\"rank-math-list-item\">\n<h3 class=\"rank-math-question\">Co to jest stwardnienie zanikowe boczne?<\/h3>\n<div class=\"rank-math-answer\">\n\n<p>To post\u0119puj\u0105ca choroba neurodegeneracyjna, w kt\u00f3rej uszkadzane s\u0105 g\u00f3rne i dolne neurony ruchowe. Skutkiem s\u0105 os\u0142abienie i zanik mi\u0119\u015bni, dr\u017cenia, sztywno\u015b\u0107, a z czasem tak\u017ce problemy z mow\u0105, po\u0142ykaniem i oddychaniem.<\/p>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<div id=\"faq-q-2\" class=\"rank-math-list-item\">\n<h3 class=\"rank-math-question\">Jakie s\u0105 pierwsze objawy SLA?<\/h3>\n<div class=\"rank-math-answer\">\n\n<p>Na pocz\u0105tku cz\u0119sto pojawia si\u0119 os\u0142abienie jednej r\u0119ki lub nogi, trudno\u015b\u0107 z utrzymaniem przedmiot\u00f3w, potykanie si\u0119 albo niewyra\u017ana mowa. Objawy bywaj\u0105 niespecyficzne, dlatego \u0142atwo pomyli\u0107 je z innymi problemami neurologicznymi lub ortopedycznymi.<\/p>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<div id=\"faq-q-3\" class=\"rank-math-list-item\">\n<h3 class=\"rank-math-question\">Czy stwardnienie zanikowe boczne jest dziedziczne?<\/h3>\n<div class=\"rank-math-answer\">\n\n<p>Tak, ale tylko w cz\u0119\u015bci przypadk\u00f3w. Oko\u0142o 5-10% zachorowa\u0144 ma charakter rodzinny i wi\u0105\u017ce si\u0119 m.in. z mutacjami gen\u00f3w SOD1, C9orf72, TARDBP lub FUS; wi\u0119kszo\u015b\u0107 to postacie sporadyczne o z\u0142o\u017conej etiologii.<\/p>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<div id=\"faq-q-4\" class=\"rank-math-list-item\">\n<h3 class=\"rank-math-question\">Jak d\u0142ugo \u017cyje si\u0119 z SLA?<\/h3>\n<div class=\"rank-math-answer\">\n\n<p>\u015aredni czas prze\u017cycia od rozpoznania wynosi 3-5 lat, ale przebieg choroby jest bardzo indywidualny. Najcz\u0119stsz\u0105 przyczyn\u0105 zgonu jest niewydolno\u015b\u0107 oddechowa zwi\u0105zana z os\u0142abieniem mi\u0119\u015bni oddechowych.<\/p>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<div id=\"faq-q-5\" class=\"rank-math-list-item\">\n<h3 class=\"rank-math-question\">Jak rozpoznaje si\u0119 ALS\/SLA?<\/h3>\n<div class=\"rank-math-answer\">\n\n<p>Diagnoza opiera si\u0119 na wywiadzie, badaniu neurologicznym i EMG, a tak\u017ce na badaniach obrazowych s\u0142u\u017c\u0105cych wykluczeniu innych chor\u00f3b. Nie ma jednego testu potwierdzaj\u0105cego SLA, dlatego rozpoznanie bywa stawiane nawet do 2 lat od pierwszych objaw\u00f3w.<\/p>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<div id=\"faq-q-6\" class=\"rank-math-list-item\">\n<h3 class=\"rank-math-question\">Czy inhalacje wodorem pomagaj\u0105 w stwardnieniu zanikowym bocznym?<\/h3>\n<div class=\"rank-math-answer\">\n\n<p>Na razie to kierunek bada\u0144 eksperymentalnych. Istniej\u0105 doniesienia i ma\u0142e badania sugeruj\u0105ce potencjalne korzy\u015bci, ale brak du\u017cych, standaryzowanych pr\u00f3b klinicznych, wi\u0119c nie mo\u017cna traktowa\u0107 inhalacji wodorem jako potwierdzonego leczenia SLA.<\/p>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Stwardnienie zanikowe boczne to rzadka, ale bardzo powa\u017cna choroba uk\u0142adu nerwowego, kt\u00f3ra wymaga szybkiej diagnostyki i opieki wielu specjalist\u00f3w. Najwa\u017cniejsze jest wczesne zauwa\u017cenie objaw\u00f3w, rzetelne potwierdzenie rozpoznania oraz ostro\u017cne oddzielanie terapii standardowych od metod, kt\u00f3re s\u0105 jeszcze w fazie bada\u0144.<\/p> <p class=\"wp-block-paragraph\">Learn more - Click here: <a href=\"https:\/\/anev.com.pl\/en\/\">https:\/\/anev.com.pl\/<\/a><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Czego si\u0119 dowiesz? Jak stwardnienie zanikowe boczne uszkadza neurony ruchowe i dlaczego prowadzi do zaniku mi\u0119\u015bni? Stwardnienie zanikowe boczne uszkadza jednocze\u015bnie&#8230;<\/p>","protected":false},"author":8,"featured_media":888,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[25],"tags":[],"class_list":["post-3202","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-baza-wiedzy"],"acf":[],"meta_title":"Co to jest stwardnienie zanikowe boczne \u2013 objawy SLA","meta_description":"Co to jest stwardnienie zanikowe boczne? Poznaj objawy, przyczyny, diagnostyk\u0119 i rokowanie SLA. Sprawd\u017a najwa\u017cniejsze informacje.","meta_keyword":"co to jest stwardnienie zanikowe boczne","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3202","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/8"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3202"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3202\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/888"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3202"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3202"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/anev.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3202"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}